ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 2، اردیبهشت 1405 ، شماره پی در پی 120

خوانش نمادگرایانه مفاهیم مراقبت، رضا، عبودیت و ارادت در رساله قشیریه

صفحه (203 - 222)
مریم کاظم‌پور ، سهیلا موسوی سیرجانی (نویسنده مسئول)، ماندانا منگلی
تاریخ دریافت مقاله : آذر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : اسفند 1404

چکیده

زمینه و هدف: رساله قشیریه به عنوان یکی از بنیادی‌ترین متون عرفان اسلامی، مقامات و احوال سالکان را در قالب لایه های نمادین و تاویلی بازنمایی میکند. پژوهش حاضر با رویکرد نمادگرایانه به دنبال آشکارسازی پیوند میان زبان رمزآلود عرفان و نظام معناشناختی سلوک صوفیانه است و بر چهار مفهوم محوری «مراقبت»، «رضا»، «عبودیت» و «ارادت» متمرکز میشود.

روش‌ها: مطالعه توصیفی تحلیلی انجام شد؛ داده ها از نسخه های معتبر رساله قشیریه و منابع عرفانی کلاسیک استخراج و با ابزارهای تحلیل نمادین مورد بررسی قرار گرفتند. هر مفهوم به صورت نشانه ای داخلی و نمادین تفسیر شد تا ساختار معنایی آن در مسیر فنا و بقا در حق روشن شود.

یافته ها: قشیری هر یک از مفاهیم را نه به عنوان مرحله اخلاقی صرف، بلکه به عنوان رمزی از تحول وجودی میداند: مراقبت به عنوان نشانه آگاهی، رضا به عنوان رمز تسلیم عاشقانه، عبودیت به عنوان نمود تذلل قدسی، و ارادت به عنوان بازتاب پیوند عاشق معشوق الهی. این نمادها ساختار معرفتی خاصی را شکل میدهند که تجربه های متعالی سلوک را از طریق زبان رمز بیان میکند.

نتیجه گیری: لایه های نمادین رساله قشیریه یک دستگاه معناشناختی منسجم ارائه میدهند که با استفاده از نمادهای داخلی، مسیر تحول روحانی سالکان را از مراقبت تا ارادت به صورت یک فرایند فنا بقا توصیف میکند. این مطالعه نشان میدهد که تحلیل نمادگرایانه میتواند ابزار مؤثری برای درک عمیقتر متون عرفانی و ارتباط آن‌ها با تجربه سلوک صوفیانه باشد.

کلمات کلیدی
نمادگرایی , رساله قشیریه , مراقبت , رضا , عبودیت , ارادت.